Czy dzwonisz do mamy albo taty, słyszysz „u mnie wszystko dobrze”, ale czujesz, że coś jest nie tak? Jakiś czas temu pisaliśmy o samotności młodzieży. Niestety nasi seniorzy również się z nią borykają. Dzisiaj opowiemy Ci o tym, skąd bierze się samotność seniorów w Polsce, jakie są przyczyny samotności seniorów i jak przeciwdziałać samotności seniorów.
Jak wygląda samotność osób starszych w Polsce w liczbach?
Wyobraź sobie swoją mamę siedzącą w mieszkaniu na 4. piętrze. Bez windy. Za oknem toczy się życie, a ona ogląda je jak film.
To nie jest metafora. Z raportu “Badanie potrzeb społecznych Seniorów 2025” przygotowanego przez Stowarzyszenie MANKO wynika, że 41% osób starszych mieszka w blokach lub kamienicach bez windy. Czyli w miejscach, z których trudno im się nawet wydostać. Nic dziwnego, że 36% ankietowanych seniorów często odczuwa samotność.
Jak widzisz, samotność seniorów w Polsce to codzienność setek ludzi.
Z badania “Samotność seniorów w Polsce – problem nie tylko od święta” przeprowadzonego przez PCK w 2024 roku wynika, że 55,3% seniorów powyżej 60. roku życia mieszka samotnie. Najtrudniej jest wieczorami – wskazali seniorzy – gdy milkną telefony i gaśnie ostatnie światło w oknach.
Podczas spotkania międzypokoleniowego seniorów z Jednooką Wojowniczką Anetą Skrzypek seniorzy otwarcie mówili o tym, co ich boli. Opowiadali jej o utraconych przyjaźniach i o ciszy wypełniającej dni. Te wyznania przeczytasz też w naszym artykule o tym, czego ludzie żałują przed śmiercią.
Czy mieszkanie samotnie i utrata przyjaciół z młodych lat to jedyne przyczyny samotności seniorów? Oj, niestety nie. Przejdźmy teraz przez wszystkie z nich.
Jakie są przyczyny samotności seniorów?
Przyczyny samotności seniorów to splot strat, które nakładają się na siebie jak warstwy kurzu na starych zdjęciach. Przyjrzyjmy się im po kolei.
1. Utrata bliskich
Śmierć współmałżonka, odchodzenie znajomych… to chyba najdotkliwsze przyczyny samotności seniorów. W naszych rozmowach, które przeprowadziliśmy podczas spotkania z seniorami, wielu z nich mówiło wprost: “Nie mam już do kogo zadzwonić”.
Beata Dziedzic, Anna Idzik, Ewa Kobos, Zofia Sienkiewicz, Tomasz Kryczka, Wiesław Fidecki, Mariusz Wysokiński w badaniu “Loneliness and mental health among the elderly in Poland during the COVID-19 pandemic” wykazali, że wdowy i wdowcy oraz osoby samotne mają istotnie wyższy poziom poczucia osamotnienia niż osoby żyjące w związkach.
Poziom samotności mierzono za pomocą skali R-UCLA (Revised UCLA Loneliness Scale), w której wynik mieści się w przedziale 20-80 punktów (im wyższy wynik, tym silniejsze poczucie osamotnienia). Osoby pozostające w związku uzyskały średnio 37,22 pkt, single 40,72 pkt, a wdowy i wdowcy 42,76 pkt.
Każdy pogrzeb przyjaciela zabiera ze sobą kawałek świata seniora.
2. Problemy zdrowotne
Kolejne przyczyny samotności seniorów wiążą się bezpośrednio z ciałem. Ból kolan, problemy ze słuchem, choroby serca – to sprawia, że wyjście z domu staje się wyprawą, na którą brakuje sił.
Wspomniane już badanie zespołu Dziedzic i in. (2021) pokazało, że osoby z chorobami endokrynologicznymi, nerek oraz zaburzeniami psychicznymi doświadczają istotnie wyższego poziomu samotności. Ciało staje się klatką, a mieszkanie – całym światem.
3. Emerytura
Przez wiele lat wstajesz rano, jedziesz do pracy, rozmawiasz z ludźmi… a potem pewnego dnia budzisz się i nie masz dokąd pójść. Przejście na emeryturę to kolejne przyczyny samotności seniorów, o których mówi się zbyt mało.
Utrata roli zawodowej oznacza utratę codziennych interakcji i poczucia bycia potrzebnym.
Podczas spotkania z Anetą kilku seniorów przyznało, że dopiero na emeryturze zorientowali się, jak bardzo ich życie towarzyskie opierało się na pracy. Praca sprzyjała nawiązywaniu kontaktów. Z drugiej strony seniorzy przyznali nam, że przez pracę zaniedbywali kontakty rodzinne, zwłaszcza te z dziećmi. Tak więc to złożony problem – brak zajęcia ciąży seniorom, ale sama praca też wiele im odebrała.
4. Bariery architektoniczne
Dr Elżbieta Ostrowska, przewodnicząca Polskiego Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów, w komentarzu do raportu MANKO (2025) używa określenia “więźniowie czwartego piętra”. To osoby, które nie wychodzą z domu tygodniami, bo schody pokonują je fizycznie.
Te przyczyny samotności seniorów można wyeliminować – windą, podjazdem, pomocą sąsiedzką. Ale najpierw trzeba je zauważyć.
Jakie są skutki samotności seniorów dla ich zdrowia?
Skutki samotności seniorów to… zagrożenie ich zdrowia. Nancy J. Donovan i Dan G. Blazer w publikacji “Social isolation and loneliness in older adults: Review and commentary of a National Academies report” dowiedli, że izolacja społeczna podnosi ryzyko przedwczesnej śmierci oraz demencji w stopniu porównywalnym do palenia papierosów.
Przyjrzyjmy się konkretnym skutkom.
Czy samotność osób starszych wpływa na zdrowie psychiczne?
Nader Salari, Hadi Najafi, Shabnam Rasoulpoor, Zara Canbary, Pegah Heidarian, Masoud Mohammadi w metaanalizie “The global prevalence and associated factors of loneliness in older adults”, obejmującej 126 badań i ponad 1,25 miliona osób, potwierdzili, że samotność jest powiązana z depresją. Globalna prewalencja samotności wśród seniorów wynosi 27,6%, a w Europie – 27,2%.
W jaki sposób izolacja społeczna niszczy zdrowie fizyczne?
Skutki samotności seniorów dotykają też ciała. Donovan i Blazer (2020) wskazują, że przewlekła samotność zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o 29%, udaru o 32% i demencji o 50%.
Organizm w stanie chronicznej izolacji produkuje więcej kortyzolu – hormonu stresu. To podnosi ciśnienie, osłabia odporność i przyspiesza procesy zapalne. Mówiąc prosto: samotność osób starszych dosłownie zjada ich od środka.
Czy samotność skraca życie seniorów?
Tak. Dr. Peter Hoang i inni w przeglądzie Interventions Associated With Reduced Loneliness and Social Isolation in Older Adults podkreślają, że relacje społeczne zmniejszają śmiertelność wśród seniorów. To nie jest miły dodatek do opieki. To ratowanie życia.
Jak przeciwdziałać samotności seniorów?
Dobra wiadomość jest taka, że przeciwdziałanie samotności seniorów nie wymaga wielkich budżetów, a tylko Twojej obecności. Oto co możesz zrobić już dziś dla swojego rodzica lub bliskiej osoby starszej:
- Dzwon regularnie – nie tylko w niedziele.
- Pomóż odbudować dawne relacje. Znajdź numery do starych znajomych rodzica. Zorganizuj kameralne spotkanie przy kawie. Przeciwdziałanie samotności seniorów zaczyna się od jednego telefonu w stylu: „Pamiętasz Jurka z pracy? Zadzwoniłem do niego”.
- Zachęć do udziału w lokalnych aktywnościach. Kluby seniora, Uniwersytety Trzeciego Wieku, parafialne grupy – to miejsca, gdzie samotność osób starszych traci grunt pod nogami. W Fundacji Jednooka Wojowniczka prowadzimy choćby projekty integracji międzypokoleniowej, w których seniorzy spotykają się z młodzieżą.
- Naucz rodzica korzystać z wideorozmów.
- Zadbaj o ruch na świeżym powietrzu. Wspólny spacer, nawet piętnastominutowy, to nie tylko ćwiczenie dla ciała, a pretekst do rozmowy, do bycia razem, do poczucia, że świat wciąż należy do Twojego rodzica.
- Słuchaj bez oceniania. Gdy mama mówi: “Nikomu nie jestem już potrzebna”, nie zaprzeczaj gwałtownie. Usiądź obok. Zapytaj: “Co sprawia, że tak czujesz?”.
- Skorzystaj z pomocy organizacji. Jeśli czujesz, że sytuacja Cię przerasta, sięgnij po wsparcie. Jednooka Wojowniczka jest do Twojej dyspozycji.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ) o samotność seniorów w Polsce
1. Jakie są pierwsze sygnały, że mój rodzic cierpi z powodu samotności?
Zwróć uwagę na:
- wycofywanie się z rozmów,
- brak zainteresowania dawnymi hobby,
- zaburzenia snu,
- powtarzanie tych samych historii (potrzeba bycia wysłuchanym),
- zaniedbywanie posiłków.
2. Czy przeciwdziałanie samotności seniorów wymaga dużych pieniędzy?
Nie. Najskuteczniejsze interwencje to te oparte na relacjach. Hoang i in. (2022) w przeglądzie dla JAMA Network Open potwierdzili, że programy oparte na regularnym kontakcie telefonicznym, grupowych spotkaniach i wolontariacie skutecznie redukują izolację. Koszt? Twój czas i uwaga.
3. Gdzie szukać pomocy dla samotnego seniora?
Skontaktuj się z lokalnym ośrodkiem pomocy społecznej, klubem seniora lub organizacją pozarządową. W Fundacji Jednooka Wojowniczka prowadzimy działania integracyjne i wspierające również dla osób starszych.
Samotność seniorów w Polsce nie zniknie sama. Nie rozwiąże jej żadna ustawa, jeśli my = dzieci, wnuki, sąsiedzi = nie wyciągniemy ręki. Przeciwdziałanie samotności seniorów zaczyna się w Twoim domu. Od jednego telefonu. Od jednego spaceru. Od: “Mamo, tato, jestem tu”. Zadbaj o swoich bliskich. A jeśli potrzebujesz w tym wsparcia – napisz do nas.
Bibliografia
- Donovan, N. J., & Blazer, D. G. (2020). Social isolation and loneliness in older adults: Review and commentary of a National Academies report. The American Journal of Geriatric Psychiatry, 28(12), 1233–1244. https://doi.org/10.1016/j.jagp.2020.08.005
- Dziedzic, B., Idzik, A., Kobos, E., Sienkiewicz, Z., Kryczka, T., Fidecki, W., & Wysokiński, M. (2021). Loneliness and mental health among the elderly in Poland during the COVID-19 pandemic. BMC Public Health, 21, Article 1976. https://doi.org/10.1186/s12889-021-12029-4
- Hoang, P., King, J. A., Moore, S., & pozostali autorzy. (2022). Interventions associated with reduced loneliness and social isolation in older adults: A systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 5(10), Article e2236676. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.36676
- Polski Czerwony Krzyż. (2024, 21 stycznia). Samotność seniorów w Polsce – problem nie tylko od święta. https://pck.pl/polski-czerwony-krzyz/aktualnosci/samotnosc-seniorow-w-polsce-problem-nie-tylko-od-swieta
- Salari, N., Najafi, H., Rasoulpoor, S., Canbary, Z., Heidarian, P., & Mohammadi, M. (2025). The global prevalence and associated factors of loneliness in older adults: A systematic review and meta-analysis. Humanities and Social Sciences Communications, 12. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05304-x
- Stowarzyszenie MANKO – Głos Seniora. (2025). Badanie potrzeb społecznych Seniorów 2025. Raport zaprezentowany podczas Ogólnopolskiego Obywatelskiego Kongresu Polityki Senioralnej, Warszawa. https://glosseniora.pl/wp-content/uploads/Raport-2025-MANKO-wersja-cyfrowa.pdf
- Stowarzyszenie mali bracia Ubogich. (2023). Samotność wśród osób 80+. Raport z badania. https://www.malibracia.org.pl/assets/RAPORT_2023/Samotnosc-wsrod-osob-80+-Raport-z-badania_zapis_2023.pdf
Autor: Tomasz Socha
